Olofskapel

Kapel bij de stadspoort

Omstreeks 1440 werd de eerste Sint Olofskapel tegen de stadspoort aangebouwd die de toegangsweg naar de stad vanuit het Gooiland moest beschermen. De poort, hij werd in 1618 gesloopt, werd sindsdien de Sint Olofspoort genoemd. De poort en kapel stonden op de plaats waar de Warmoesstraat (de Amsteldijk) overging in de Zeedijk. De patroonheilige van de kapel was dan ook niet Sint Olaf, zoals lang gedacht, maar Sint Odulf, de beschermheilige van dijken.

Jeruzalemkapel

Na een eerdere vergroting werd de kapel omstreeks 1490 uitgebreid met een merkwaardige achthoekige uitbouw: de Jeruzalemkapel of Heilige Grafkapel. Deze broederschapskapel werd door ‘Jeruzalemvaarders’ (veilig teruggekeerde pelgrims naar het Heilige land) gesticht. In de kapel stond  een kopie van het Heilige Graf, het monument dat in de twaalfde eeuw in Jeruzalem was opgericht op de plek waar Christus begraven zou zijn. In Nederland zijn slechts enkele Jeruzalemkapellen bekend. De Jeruzalemkapel werd in 1644 gesloopt ten behoeve van een uitbreiding van de Olofskapel. Er zijn gelukkig nog wel enkele afbeeldingen van bewaard gebleven.

Detail kaart Cornelis Anthonisz. met Olofskapel in het centrum 1522

 

Na de Alteratie

Na de Alteratie stond het kerkgebouw een tijd leeg. Vanaf 1586 mochten kooplieden er tijdelijk gebruik van maken om beurs te houden. In 1602 werd de kapel overgedragen aan de gereformeerden die er kerkdiensten hielden. Zij moesten de kapel echter delen met de beurshandelaren die er tot 1608 bleven toen de nieuwe beurs van Hendrick de Keyser op het Rokin geopend werd. Sindsdien sprak men van de Oudezijds Kapel, als tegenhanger van de Nieuwezijds Kapel, de vroegere Heilige Stede aan het Rokin. De vergroting van de kapel in 1644 leverde het huidige gebouw op: een driebeukige kerk met een niet geheel regelmatige plattegrond. Van de vier zuilen was er één nog laat-gotisch en behoort tot het oorspronkelijke, middeleeuwse gebouw. De andere drie werden bij de zeventiende-eeuwse uitbreiding in stijl bijgemaakt. De kapconstructie waarin houten tongewelven waren opgenomen, werd bij deze verbouwing eveneens vernieuwd. Ook werden in de zeventiende eeuw drie zandstenen poortjes gebouwd die toegang gaven tot de kerk: één aan de Zeedijk (1644) en twee aan de Nieuwebrugsteeg (1620 en 1671).

De kapel had een kleine, houten klokkentoren die in 1543 van een uurwerk werd voorzien. Het torentje ging in 1820 door brand verloren en werd niet herbouwd. Na de laatste kerkdienst in 1912 heeft de kapel de meest uiteenlopende bestemmingen gehad. Zo werd er in de jaren vijftig bijvoorbeeld wekelijks kaasbeurs gehouden. In 1964 werd het gebouw op last van de gemeente gesloten wegens instortingsgevaar, waarna het snel nog verder bergafwaarts ging. In 1966 brandde de kapel vrijwel geheel uit, waarna jarenlang de dichtgetimmerde ruïne de Zeedijk en omgeving heeft ontsierd.

Tijdens restauratie

Restauraties

In 1967 werd de ruïne overgedragen aan de Vereniging Hendrick de Keyser, maar restauratie bleef wegens geldgebrek uit. In 1969/1970 werd binnen de

Reconstructie klokkentoren

kapel een archeologisch onderzoek uitgevoerd, waarbij onder meer een palissade langs de voormalige Burgwal en een poorthuis tegen de Olofspoort werd ontdekt. De redding voor de kapel kwam in 1991 toen de gemeente de ruïne kocht voor een symbolische gulden en het in erfpacht met restauratieverplichting aan de Stichting Restauratie Monumenten gaf. Die stichting sloot op haar beurt een gebruiksovereenkomst na voltooiing met het Barbizonhotel. Daarna begon de restauratie van de gevels en de herbouw van de kapconstructie en het klokkentorentje. Bij verdere archeologische onderzoeken tijdens de restauratie konden onder meer de funderingen van de achthoekige Jeruzalemkapel en die van het model van het Heilig Graf worden opgemeten. De Olofskapel dient tegenwoordig als congrescentrum van het om de hoek, aan de Prins Hendrikkade gelegen Golden Tulip Barbizonhotel. Kapel en hotel zijn onder de straat met een tunnel verbonden.