Noorderkerk

Een revolutionair ontwerp

De Noorderkerk onderscheidde zich door een revolutionaire vorm van het traditionele kerkgebouw. Voor het eerst verrees in Amsterdam een kerk met een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis (met twee armen van gelijke lengte) in combinatie met een achthoek. Deze vorm van centraalbouw voldeed in meerdere opzichten aan de eisen van een protestantse kerk. Een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis paste binnen een denkbeeldige cirkel, die in de Renaissance als de ideale, goddelijke vorm gold en dus bij uitstek geschikt voor een kerkgebouw.

Oorspronkelijk was er een kerkhof rondom de kerk: het Noorderkerkhof. In 1688 werd dit kerkhof opgeheven en verplaatst naar het bolwerk Haarlem, bij de huidige Rotterdammerbrug.

Tegelijkertijd had de centraalbouw ook praktische voordelen. In de protestantse eredienst ligt de nadruk op het gesproken woord. De nieuwe bouwwijze maakte het mogelijk om de kansel voor iedereen goed zichtbaar te midden van de kerkelijke gemeente te plaatsen. De Noorderkerk gold dan ook als het eerste specifiek op de protestantse eredienst afgestemde bouwwerk in Amsterdam. Zeventiende- en achttiende-eeuwse

Foto 1915

stadsbeschrijvers lieten nooit na hiervan melding te maken. Zo noteerde Melchior Fokkens in 1663 over de Noorderkerk: ‘dit is de beste kerck die Amsterdam heeft om dat ze het bequaemst is tot het gehoor en ghebruyck der Godts-dienst’. Het voorbeeld van de Noorderkerk vond onder andere navolging bij de bouw van de Grote Kerk van Maassluis en van de Nieuwe of Noorderkerk te Groningen.

Interieur

De achthoekige vorm van de kerk werd verkregen door diagonaal tussen de vier armen dienstruimtes aan te brengen, waaronder de kerkmeesterkamer en de kosterij (Noordermarkt 48). Boven de viering verrees een laag houten torentje met open koepel. De vier sluitgevels vertoonden veel overeenkomsten met de zijgevels van de eerder door Hendrick de Keyser ontworpen Zuiderkerk (1603-1614). Ook hier zijn hoge rondboogvensters en renaissancistische ornamenten toegepast: gebogen frontons, vleugelstukken in de vorm van voluten, balustraden en siervazen.

De kerk heeft twee ingangen, in de tussenruimtes aan de zuidwest- en noordoostzijde.

De vier beuken hebben eikenhouten tongewelven die boven de kruising (viering) een kruisgewelf vormen. Net als bij de Zuiderkerk zijn de gewelfribben voorzien van vierkante velden met rozetten. De zijwaartse druk wordt opgevangen door zware trekbalken die op muurstijlen en korbelen rusten.

Op de hoeken van de kruising verrijzen pijlers van Bentheimer zandsteen, elk met twee driekwartszuilen van de Toscaanse orde. Tegen een van de pijlers is de kansel geplaatst, rondom de andere pijlers kwamen herenbanken. Kerkborden, een karakteristiek element in de vroege protestantse kerken, vormden een integraal deel van het ontwerp. Boven de zuidwestelijke ingang zijn teksten opgetekend van de Tien Geboden, het Onze Vader en de Twaalf geloofsartikelen. Het kerkbord aan de noordwestelijke ingang gedenkt de eerste steenlegging van de kerk.

De huidige aankleding van het interieur is grotendeels negentiende-eeuws. De architect P.J. Hamer ontwierp in 1844 de huidige kansel, het orgel daar recht tegenover werd in 1849 vervaardigd door H. Knipscheer en G. Nijhoff. Het Avondmaalszilver werd in 1899 geleverd door de firma Bonebakker & Zn.

Restauratie

De Noorderkerk heeft in de jaren 1993-1998 onder leiding van de architect Walter Kramer een uitgebreide restauratie ondergaan. Uitgangspunt daarbij was bouwkundig slechte onderdelen te herstellen, zonder de oude sfeer aan te tasten. Zo is in de baksteengevels het hoogst noodzakelijke gerepareerd, en is de zerkenvloer in het interieur in oude staat gelaten. In 2003-2004 werd ook het torentje gerestaureerd.  

De kerk wordt nog steeds door de Hervormde gemeente als zodanig gebruikt. Ook is het mogelijk in de kerk speciale bijeenkomsten te houden, zoals symposia en muziekrepetities.

Literatuur

• Spies, P. e.a., Het Grachtenboek, Amsterdam/Den Haag 1991, pp. 208-209
• Alings, H.W., ‘Rondom de Noordermarkt’, Ons Amsterdam, 5 (1953), 37-41
• Groen, J.A., ‘De Noorder driehonderd vijftig jaar’, Ons Amsterdam, 25 (1973), 98-104
• Neurdenburg, E., Hendrick de Keyser. Beeldhouwer en bouwmeester van Amsterdam, Amsterdam 1929
• Ozinga, M.D., De protestantsche kerkenbouw in Nederland:  van Hervorming tot Franschen tijd, Amsterdam 1929
• Vervoorn, R. Noorderkerk Amsterdam. Bouw, interieur, orgel, restauratie, functie, Amsterdam 1992
• Zantkuyl, H.J., Bouwen in Amsterdam, 1993, pp. 250-252
• Burkunk, M, ‘Toets en proef der loffelijcker bouwkonst’.Stadsherstel op de Wallen en in de Haarlemmerbuurt, Open Monumentendag 1996, pp. 131-135
• Klooster, O. van der, en M. Bakker, Het Nieuwe Werck. De Jordaan, ‘Aan de voet van de oude Wester...’, Open Monumentendag 1997, pp. 45-48
• Kramer, W., De Noorderkerk in Amsterdam, Zwolle 1998