Helios

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het gebouw Helios is een voormalig foto-atelier uit de periode 1895-1900, waarvan de gevelornamentiek geïnspireerd is op de Art Nouveau. Het pand heeft in de loop der tijd verschillende bestemmingen gehad, maar het fraaie opschrift over de volle breedte van de pui houdt de herinnering in ere aan de bouwheer en de oorspronkelijke functie van het gebouw: 'Max Büttinghausen, fotografie artistique'.

Foto-atelier Max Büttinghausen

Max Büttinghausen (1847-1906) was een Duitse immigrant die op 26-jarige leeftijd in Amsterdam was aangekomen. Als portretfotograaf vestigde hij zijn foto-atelier in eerste instantie aan Singel 133. In 1894 kocht hij een dubbel pand, Spui 15-17. Toen hij een half jaar later zijn bezit kon uitbreiden met  Voetboogstraat 1, gaf hij de architect Gerrit van Arkel  opdracht de panden samen te voegen. De zaken gingen kennelijk goed, want in 1897 verwierf Büttinghausen ook Spui 19 en Voetboogstraat 3. Wederom volgde een verbouwing onder leiding van Van Arkel die de zaken nu echter radicaal aanpakte en een vrijwel geheel nieuw gebouw van vijf bouwlagen ontwierp. Het gebouw dat in 1900 in gebruik werd genomen, kreeg de naam Helios, naar de Griekse zonnegod, symbool voor het licht waarmee de fotografie werkt. Tevens verwees de naam naar de heliografie, een diepdrukprocédé voor de lijnenreproducties waarbij de drukvorm met behulp van fotografie tot stand komt. De naam Helios en de pretentie van Büttinghausen de “fotografie artistique’’ te beoefenen, kwamen samen in zijn reclamespreuk “Het licht in dienst der kunst.’’

Büttinghausen verhuurde een deel van het pand als kantoorruimte. Op de begane grond vestigde zich de kunsthandel van B.L. Voskuil, in de Voetboogstraat kwamen een bierkelder en een opslagruimte. De rest van “Helios’’ was gewijd aan het fotografisch bedrijf en bood ruimte aan een ontvangstkamer voor de klanten, een spoelkamer, een donkere kamer, een lijsten- en een retoucheerkamer. Büttinghausen zelf nam met gezin zijn intrek op de bovenste twee verdiepingen. Op het dak naast de verhoogde hoekpartij bevond zich, iets terug gelegen, het foto-atelier met een glazen dak.

Van studio tot Madame Tussauds

Büttinghausen bezat een indrukwekkende collectie attributen waaruit zijn klanten konden kiezen om de gewenste sfeer en decor te verkrijgen. Tot de mogelijkheden behoorde onder andere een portret tegen een achterdoek met een voorstelling van het Zwarte Woud. Büttinghausen bezat, blijkens het inventaris dat na zijn dood werd opgemaakt, ook vier hoofdstellen waarmee hij het hoofd van zijn klant kon vastklemmen zodat de opname ook bij de lange belichtingstijd haarscherp zou zijn.

Na de dood van Max Büttinghausen werd het bedrijf door zoon Ernst voortgezet, maar met behoud van de bedrijfsnaam van de vader. Het pand zelf werd echter verkocht aan de Maatschappij tot exploitatie van ververschingslokalen NV Maison Ledeboer. Ernst Büttinghausen huurde voortaan de bovenverdiepingen. Wederom kwam Van Arkel eraan te pas om de begane grond in 1910 in te richten als lunchroom van Maison Ledeboer, later Formosa geheten. Na aankoop van een belendend pand bevond de ingang zich aan de Kalverstraat. In 1969 werd in Helios het wassenbeeldenmuseum Madame Tussaud gevestigd, ook met ingang aan de Kalverstraat. Na de verhuizing van het museum naar de Dam, op de hoek met het Rokin, werden in 1992 op de begane grond een café en enkele winkels gevestigd. De overige verdiepingen werden verbouwd tot woningen.

Een Art Nouveau gebouw

Gerrit van Arkel (1858-1918), de architect van “Helios’’, bouwde in Amsterdam tal van winkel- en kantoorpanden, bij voorkeur in de stijl van de Hollandse Renaissance. Hij stond echter ook open voor nieuwe stijlen. “Helios’’ was het eerste gebouw dat Van Arkel in de Art Nouveau stijl bouwde. Het ontwerp oogstte veel lof en werd ingezonden op de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1900, waar het een bronzen medaille werd toegekend. 

De voorgevel van “Helios’’ bestaat uit wit gepleisterde baksteen met uitzondering van de begane grond, de top en enkele onderdelen die in natuursteen zijn uitgevoerd.  De invloed van de Art Nouveau blijkt uit de asymmetrische gevelopzet en uit het brede gebogen lijnenspel van deuren, ramen en consoles. De voorgevel bestaat uit twee ongelijke delen: een gedeelte van drie vensterassen eindigend in driehoekige met reliëfs versierde frontons, en een smallere torenachtige hoekpartij met halfronde erkers op twee van de bovenverdiepingen. Het voormalige atelier met glazen dak gaat schuil achter de drie topgeveltjes. De zijgevel aan de Voetboogstraat is onder één lijst gebracht, op dezelfde hoogte als het ertegenover gelegen Maagdenhuis, maar is eveneens asymmetrisch van opzet. De rijen van drie oplopende ramen corresponderen met de plaats van het trappenhuis.  

De opvallende geveldecoratie bestaat uit reliëfs en kleurige versieringen en opschriften in mozaïek. De voorstellingen zijn een zinspeling op de levenbrengende kracht van “Helios’’, de zonnegod naar wie het gebouw is genoemd. De  bloem- en plantmotieven, waaronder veel zonnebloemen zijn in hun sierlijke stilering geïnspireerd op voorbeelden van de toen populaire Engelse “Arts and Crafts Movement’’. Zo ook de mozaïeken rond beide ingangen aan het Spui met de twee elegante, in lange gewaden geklede vrouwen die naar respectievelijk zonnebloemen en een fruitboom reiken.  Op de borstwering van de tweede verdieping zijn uilen uitgebeeld en in de topgevels wederom bloemen, geflankeerd door de opschriften “Gebouw’’ en “Helios’’. Het mozaïekfries boven de pui vertoont aan de zijde van het Spui het opschrift “Max Büttinghausen, fotografie artistique’’ en aan de zijde van de Voetboogstraat een reeks rozetten. Naast de pui aan de Voetboogstraat is een groot mozaïektableau met het opschrift “Zum Barbarossa’’ aangebracht.  Tot de overige verfraaiingen van de gevel behoren reliëfs en de smeedijzeren hijsbalken in de vorm van een mythisch dier en een windvaan met de initialen van Max Büttinghausen.