Middeleeuwse kloosterresten aan de Oude Turfmarkt
30 mei 2008
Bovenaanzicht op de werkput binnen de behouden bouwmuren van het voormalige Sint Bernardus aan het Rokin.
In december 2004 en februari 2005 is onderzoek verricht aan de Oude Turfmarkt 139. Aanleiding was de sloop van het voormalige Sint Bernardus gesticht ten behoeve van de nieuwe bibliotheek voor de kostbare werken van de Universiteit van Amsterdam. De bouwlocatie bevindt zich in een archeologisch waardevol gebied van de oude binnenstad van Amsterdam. Hier werd in 1402 het Nieuwe Nonnenklooster gebouwd. Later rond 1600 werd er een ziekenhuis ingericht, het Sint Pietersgasthuis. In de 19de eeuw kreeg dit de naam Binnengasthuis. In 1981 verhuisde het naar de Bullewijk in de Bijlmermeer, waar het vandaag de dag beter bekend is als het AMC. Het Binnengasthuisterrein is nu voor 60% voor universitaire functies in gebruik. Voor het overige zijn er woningen, enkele bedrijven en dienstverlenende instanties. De opgraving heeft nieuwe details toegevoegd aan de zes eeuwen durende bouwontwikkeling van dit gebied.
Restant van een spaarboog van de westelijke kloostermuur op een roosterfundering.
De oudste bouwresten die zijn teruggevonden behoorden inderdaad toe aan het Nieuwe Nonnenklooster. Het gebouw bleek direct aan de Amstel liggen die hier in een brede bocht liep. Dit deel van de drassige oever was rond 1400 opgehoogd met een mengsel van kleizoden en stadsafval. Er waren hier nog delen van de (rooster)fundering aanwezig met restanten van de gemetselde muren. Opvallend was het gebogen tracé van de fundering waaruit blijkt dat de muur van het kloostergebouw heel natuurlijk de bocht van de rivier volgde. Die gebogen rooilijn is ook duidelijk te zien op de vroegste stadsplattegrond van Amsterdam van Cornelis Anthonisz uit 1544.
Jaarringenonderzoek wees uit dat het funderingshout tussen 1446 en 1455 was gekapt. Dit betekent dat het kloostercomplex na de stichting in 1402 niet in één keer is voltooid. Er zijn aanwijzingen dat de grote stadsbrand van 1452 van invloed was op de bouw. In de bodem bleken veel fragmenten van vloer- en daktegels aanwezig die van een verbrand gebouw afkomstig waren. Van de daktegels, bijvoorbeeld, was alleen de binnenzijde geblakerd. Mogelijk is dit bouwpuin afkomstig van andere kloostergebouwen die al eerder waren gebouwd. De opgraving heeft in ieder geval aangetoond dat de westelijke vleugel van het klooster aan de Amstelbocht rond 1455 is aangelegd.
Plavuizen van verschillend formaat met brand- en roetsporen, waarmee na de stadsbrand van 1452 een vloertje was gelegd.
Onder het hoofdgebouw van Sint Bernardus, achter de intact gelaten voorgevel, zijn overblijfselen van verschillende bouwfasen boven elkaar aangetroffen. Dit deel van de oever was rond 1500 aangeplempt om bouwruimte buiten het kloosterterrein te scheppen. Hier verrezen enkele woonhuizen langs de kade. Op deze middeleeuwse roosterfunderingen werden weer in de 17de eeuw nieuwe woonhuizen opgericht. Het Sint Bernardus gesticht is in de jaren ‘80 van de 19de eeuw hier weer bovenop gebouwd.
Behalve inzicht in de bouwontwikkeling van dit stuk stad en de middeleeuwse bouwmethoden heeft de opgraving ook vondsten opgeleverd. De meeste vondsten zijn afkomstig uit de ophogingslagen die vermengd waren met afval van woonhuizen en mogelijk ook het klooster. Bijzonder is de vondst van een fragment van een reliëf van pijpaarde dat de kop van Christus met doornenkroon toont. Daarnaast is ook een 15de-eeuws lakenloodjes met daarin het wapen van Amsterdam en een schip gestempeld gevonden.
Een applique van pijpaarde met het gelaat van Christus met doornenkroon afkomstig uit het stadsafval waarmee de Amstelbocht rond 1500 gedeeltelijk was aangeplempt.n
Tot slot zijn er allerlei skeletresten aangetroffen van graven die in de 19de eeuw bij bouwwerkzaamheden zijn geruimd: het is goed mogelijk dat dit overblijfselen van nonnen zijn die in het kloostercomplex werden begraven. Nader fysisch antropologisch onderzoek zal nodig zijn om hier uitsluitsel over te krijgen.