Opnieuw muurwerk van 13de-eeuwse burcht

Archeologisch onderzoek

Het archeologisch veldteam van BMA heeft in oktober en november 2002 onderzoek verricht op de Nieuwezijds Kolk. Al eerder in 1994 en 1999 waren hier aan de Nieuwendijk resten aangetroffen van respectievelijk de west- en de noordzijde van een ommuurde versterking uit de 13de eeuw.

De eerste ontgravingswerkzaamheden onder de vloer van de Dirk van Hasseltssteeg 4.

Ditmaal richtten de archeologen hun aandacht op de zuidwesthoek van het muurwerk dat zich onder de panden Dirk van Hasseltssteeg 2-6 aan de zuidzijde van de Kolk zou bevinden. Het archeologisch onderzoek ging vooraf aan de restauratie van deze 17de-eeuwse panden door Stadsherstel. Aangezien onder de fundering en bestaande bebouwing gegraven moest worden, was er geen open werkput maar hebben de archeologen, in nauwe samenwerking met het bouwteam van aannemer Schmidt, een tunnel aangelegd.

Waardevol gebied

De Nieuwezijds Kolk behoort met de Nieuwendijk en Kalverstraat tot een archeologisch waardevol gebied met in totaal 31 vindplaatsen. De opgravingen die hier zijn uigevoerd in de afgelopen 20 jaar hebben belangrijke informatie verschaft over de vroegste geschiedenis en topografie van Amsterdam. Anders dan ‘Nieuwezijds’ zou doen vermoeden, is dit de oudste bewoningplaats van Amsterdam. De eerste nederzetting aan de monding van de Amstel ontstond aan het einde van de 12de eeuw als een lint van terpen langs de Nieuwendijk en de Kalverstraat.

In het gebied tussen de Nieuwe Nieuwstraat en de Dirk van Hasseltssteeg zijn vroeg 13de-eeuwse woonhuizen en werkplaatsen van ambachtslieden opgegraven. Deze vindplaatsen bevinden zich in het noordelijk deel van de toenmalige nederzetting langs de Amstel. De grens ervan was een sluis die vermoedelijk aan de zuidzijde van de Dirk Van Hasseltssteeg lag. Door middel van dit waterwerk in de Nieuwendijk werd de uitwatering geregeld van de Boerenwetering (de voorloper van de Nieuwezijds Voorburgwal) die ter hoogte van de huidige Nieuwezijds Kolk een scherpe bocht richting Amstel maakte. De oudste IJdijk en de daarop gelegen weg naar Haarlem lag iets noordelijker ter hoogte van de huidige Sint Jacobsstraat.

Het muurwerk is opgetrokken uit grote gele kloostermoppen met een lengte tussen de 29-31 cm.

Oudste bouwwerk Amsterdam

De belangrijkste vindplaats bevindt zich ter hoogte van de binnenplaats tussen de Nieuwezijds Kolk en de Dirk van Hasseltssteeg. Het betreft een versterking in de vorm van een ommuurd terrein met hoektorens, gelegen aan de kop van de nederzetting aan het IJ en de Amstel. De dertiende-eeuwse muren behoren tot het oudste (nu bekende) bouwwerk van Amsterdam. De eerste resten werden hier in 1994 aangetroffen bij de aanleg van de parkeergarage op de Kolk. De opgegraven muurpartij met steunberen en een hoektoren bleek de westzijde te zijn van een grotere trapeziumvormige ommuring langs de Nieuwendijk. Nadat grondradaronderzoek in 1996 aanwijzingen had gegeven over de ligging ervan onder de huidige bebouwing werd een tweede opgravingscampagne georganiseerd waarbij een tunnel onder het pand Nieuwendijk 134-136 werd gegraven. Hier is de noordwesthoek van de ommuring en de aansluitende noordmuur met een flankeertorentje en de imposante noordoostelijke hoektoren blootgelegd.

Steunberen en binnenterrein

De binnenzijde van de zuidwesthoek. Links de eerste steunbeer van de zuidmuur. De houten heipaal is van de tussenmuur van de percelen 2 en 4.  

Ook bij de recente derde campagne is onder bestaande panden doorgegraven. Het werkgebied lag ter hoogte van de Dirk van Hasseltssteeg 2 en 4 op 5 m diepte onder het maaiveld en bestond uit twee gangen van 8 bij 4 en 6 bij 3 m: in totaal is 120 m³ grond met de hand weggegraven. Hierbij zijn in aansluiting op de radarbeelden uit 1996 de zuidwesthoek van de ommuring en 4 steunberen (fundering voor de weergang) opgegraven. Tevens was er voor het eerst de mogelijkheid om een klein deel van het binnenterrein van de ommuring te onderzoeken en meer constructiegegevens te verzamelen. De fundering bestond uit een bouwvloer van scheepsdelen en forse eikenbalken die op de drassige met riet begroeide oeverwal van de Amstel was gelegd.

De fundering in de binnenzijde van de zuidwesthoek van het bouwwerk.

Deze ca 3 m brede vloer was geëgaliseerd met kloostermoppen (groot formaat bakstenen) en zand. Hierop werd het muurwerk gemetseld. Het terrein binnen de muren werd verhoogd met een pakket van kleiige veenzoden. Tijdens het archeologisch onderzoek is het loopvlak van deze verhoging vrijgelegd waarop de mensen in de 13de eeuw scherven hebben achtergelaten. Nadere studie van het aardewerk is nodig voor meer precieze gegevens over de gebruiksperiode van het bouwwerk.

Uittroffelen van het loopvlak aan de binnenkant van het muurwerk.

Reconstructie burcht

Combinatie van opgravingsgegevens en radarbeelden leidt tot een voorlopige reconstructie van een ommuurde burcht van 25 bij 20 m. De buitenmuur is mogelijk vijfhoekig waarbij de ingang tot het binnenterrein waarschijnlijk aan de zuidoostzijde lag, gericht naar de Nieuwendijk. Aan de noordkant van het binnenterrein tonen de radarbeelden bouwresten die mogelijk tot de woontoren van de burcht behoren. De mogelijke overblijfselen van poort en woontoren liggen nog verborgen onder de percelen langs de Nieuwendijk.

Reconstructie van de burchtommuring met het in 1994, 1999 en 2002 opgegraven muurwerk.