Restanten voorganger schuilkerk De Papegaai blootgelegd

Met het advies een kwartiertje voor god te nemen worden passanten in de Kalverstraat aangespoord de drukte te ontvluchten en tot rust te komen in de H.H Petrus en Pauluskerk op nummer 58. De betreffende locatie kent een lange traditie als plaats van contemplatie en bezinning. Al in de tweede helft van de zeventiende eeuw was hier, in het woonhuis van de familie Bout, een schuil- of huiskerk gevestigd. Deze schuilkerk stond bekend onder de volksnaam De Papegaai. Dergelijke katholieke schuilkerken waren na de Alteratie van 1578 in verschillende woonhuizen in Amsterdam opgericht.

Geschiedenis

In de loop der eeuwen heeft de kerk door nieuwbouw en verbouwingen verschillende gedaanten gekend. De huidige kerk is in een drietal fasen tot stand gekomen. In 1848 was er sprake van nieuwbouw op het terrein tussen de Kalverstraat 58 en de Nieuwezijds Voorburgwal naar een ontwerp van G. Moele. Deze kerk had een middenschip met aan elke zijde drie kolommen. In 1899 werd het pand aan de Kalverstraat, waarin de voormalige schuilkerk ooit was gevestigd gesloopt. Hierdoor kon de kerk worden vergroot door de voorgevel naar de Kalverstraat te verplaatsen. Bij deze verbouwing werden in het schip aan beide zijden twee kolommen bijgeplaatst en werd de vloer verstevigd met ijzeren balken. Vervolgens werd in de twintigste eeuw de kerk aan de westzijde nog uitgebreid met ondermeer het transept, een priesterkoor en zijkapellen.

Na het verwijderen van de vloer kwamen veel bouwsporen tevoorschijn.

Bouwsporen

Door meer dan een eeuw roestvorming en verzakking van de ijzeren vloerbalken was funderingsherstel noodzakelijk. Hiervoor werd de gehele vloer van de kerk verwijderd, waarbij vele bouwsporen uit de afgelopen eeuwen aan het licht kwamen. In januari 2004 heeft BMA een korte archeologische campagne georganiseerd om de bouwresten van de voorlopers van de huidige kerk te documenteren. Hierdoor kon nieuwe informatie aan de rijke geschiedenis van de Papegaai worden toegevoegd.

Plattegrond met de verschillende fasen van De Papegaai (1710, 1848, 1899)

De ontwikkeling van De Papegaai, van voormalige huiskerk naar volwaardig kerkgebouw in haar verschillende gedaanten, kent namelijk nog een fase waarover weinig bekend was. De historicus Wagenaar schrijft in 1765 dat veertig jaar daarvoor De Papegaai in haar toenmalige staat tot stand was gekomen. De kerk zou een fraai hoog gebouw zijn geweest met twee galerijen, waarvan de onderste rustte op vier ronde kolommen. Hij schrijft hier duidelijk niet meer over de gebedsruimte in het woonhuis, maar over een kerkgebouw.

Het grondplan van de kerk uit 1710 ligt enigszins verschoven ten opzichte van de huidige kerkplattegrond.

Tijdens het archeologisch onderzoek werden funderingsresten van deze vroeg achttiende-eeuwse fase teruggevonden. Enigszins verschoven ten opzichte van het grondplan uit 1848 bevonden zich vier bakstenen poeren waarop de basementen van de ronde kolommen uit de beschrijving van Wagenaar gestaan zouden hebben. Deze vierkante blokken bleken onderling verbonden door gemetselde spaarbogen. Ook de voormalige zuid- en westmuur en resten van de oostmuur van dit kerkgebouw konden worden getraceerd, waardoor het mogelijk was de omvang van dit kerkgebouw (15 x 8½ m) en de breedte van de genoemde galerijen (circa 1.60 m) te bepalen.

Links het basement van een van de nog bestaande pilaren uit 1848. Rechts de voorganger van de kleinere kerk uit 1710.