Hortus-opgraving: de broeikas uit 1715

Archeologisch noodonderzoek

Van 25 tot 29 november 2002 is een archeologisch noodonderzoek uitgevoerd in de Hortus Botanicus van Amsterdam. Tijdens de verbouwing van de Oranjerie uit 1875 kwamen onder de vloer oudere muurresten tevoorschijn. De werkzaamheden werden tijdelijk stilgelegd om de overblijfselen te kunnen documenteren. Het bleek te gaan om de funderingen van de tropische broeikassen uit het begin van de achttiende eeuw.

De oostelijke helft van de broeikas met de gemetselde gewelven van enkele waterkelders en een bak voor waterplanten op de voorgrond.

Fundering kassen 1715

De Hortus was in 1638 opgericht als medicinale kruidentuin voor de Amsterdamse artsen en apothekers en verhuisde in 1682 naar zijn huidige locatie aan de Plantage Middenlaan. In de tuin werden op de plaats van de latere Oranjerie twee simpele houten kassen gebouwd die verwarmd konden worden. Hier werden tropische planten uit het Westindische en Oostindische gebied getoond en gekweekt. De teruggevonden fundering bleek te behoren aan een tweede serie kassen die daar in 1715 werden opgericht en destijds de warme kas en de Kaapse nieuwe kas werd genoemd.

Het ging om een broeikas met een vloeroppervlak van 25 bij 2,5 m waarvan de fundering bestond uit een reeks van 9 onderling verbonden waterkelders. Hier werd water bewaard om de planten te besproeien dat via een stelsel van goten door de tuin heen werd aangevoerd. Voor de vloer van de kas waren ruwe grijze plavuizen gebruikt die op de booggewelven van de waterkelders waren gemetseld. Verder was er in het midden een bak gemetseld waar vermoedelijk waterplanten in hadden gezeten. Bijzonder was het stookhok met een oven aan de kopse kant van het gebouw om lucht te kunnen verwarmen die met een gemetseld kanaal door de kas werd gevoerd.

Het stookhok met oven tegen de westelijke buitenmuur van de broeikas aan.

Unieke technische voorzieningen

Met de toevalsvondst van de waterkelders en het verwarmingsysteem zijn unieke technische voorzieningen van de oude broeikassen aan het daglicht gekomen. Het archeologisch noodonderzoek was van korte duur maar heeft nieuw licht kunnen werpen op de geschiedenis van de Amsterdamse botanische tuin.